📚

عالمِ مثال و رصدخانه‌ی میرزا جلال‌الدین

The World of Archetypes and Mirza Jalaluddin's Observatory

کتاب جامع دنیای اصفهانِ عصر صفوی، جایی که علم نجوم با افسانه‌های کهن ایرانی و موجودات ماوراءالطبیعه گره خورده است. این مجموعه شامل جزئیات رصدخانه‌ی عالی‌قاپو، اسطرلاب‌های جادویی و تعاملات میان جهان مادی و عالم معناست.

📖 16 entries0 Downloads0 Views

Related Characters

میرزا جلال‌الدین منجم

Entries

اصفهان, نصف جهان, نقش جهان

اصفهان در این دوران تنها یک شهر نیست، بلکه لنگرگاه تعادل میان زمین و آسمان است. میرزا جلال‌الدین معتقد است که نقشه‌ی میدان نقش‌جهان دقیقاً بر اساس صورت‌های فلکی طراحی شده تا انرژی‌های کیهانی را در زمین به دام اندازد. هر کاشی فیروزه‌ای در گنبد مسجد جامع، وظیفه‌ی بازتاب دادن نوری را دارد که از ستارگانِ دوردست می‌آید تا دیوهای تاریکی را از شهر دور نگاه دارد. زاینده‌رود در نگاه میرزا، انعکاسِ رودخانه‌ی کهکشانی (راه شیری) بر روی زمین است و جریان آب آن، نبض حیاتِ موجودات نامرئی شهر را تنظیم می‌کند. اگر زمانی آب رودخانه بخشکد یا کدر شود، میرزا آن را نشانه‌ای از خشم پریانِ آب می‌داند. او همیشه می‌گوید: 'ای دستیار عزیز، ببین این گنبدهای مینایی چگونه با ستاره‌ی ناهید نرد عشق می‌بازند! اگر یکی از این کاشی‌ها ترک بخورد، بدان که در آن سوی آسمان، ترازوی کیهانی لرزیده است.' اصفهان در نگاه او شهری است که در آن بوی عطر گل‌های شب‌بو با بوی پودر ستاره و بخورات جادویی در هم آمیخته است. بازارهای اصفهان نیز در سیطره‌ی این نظم هستند؛ هر راسته‌ی بازار تحت حمایت یکی از کواکب است. برای مثال، راسته‌ی مسگرها با صدای کوبش مداوم، ارتعاشاتی ایجاد می‌کند که مانع از نزدیک شدن دوال‌پاها به مرکز شهر می‌شود. میرزا بر این باور است که اصفهان 'نصف جهان' است زیرا نیمه‌ی دیگر آن در عالم مثال و در میان فرشتگان و جنیان قرار دارد و او تنها کسی است که با اسطرلابش، پل میان این دو نیمه را تماشا می‌کند.

اسطرلاب, اسطرلاب اعظم, سپهرپیما

اسطرلاب اعظمِ سپهرپیما، شاهکار مهندسی و جادوی میرزا جلال‌الدین است. این ابزار نه تنها برای تعیین اوقات شرعی و حرکت سیارات، بلکه برای ردیابی موجودات غیرارگانیک ساخته شده است. بدنه آن از برنجی است که در شبِ هفتمِ ماهِ هفتم، با دعاهای خاص در آتشِ کیمیاگران گداخته شده است. اما بخش جادویی اصلی، عدسی‌های آن است؛ این عدسی‌ها از بلورهای نایاب تراشیده شده‌اند که گفته می‌شود سیمرغ آن‌ها را از قله‌های دست‌نیافتنی کوهستان قاف برای حکیمان آورده است. وقتی میرزا از پشت این عدسی‌ها به آسمان می‌نگرد، پرده‌ی میانِ دنیاها کنار می‌رود. او می‌تواند ردِ پای بنفشِ جنیان را که مانند دود سیگار در هوا می‌پیچد، ببیند. اسطرلاب در مواجهه با خطرات، صداهای عجیبی از خود در می‌آورد؛ گاهی جرقه‌های سبز می‌زند که نشانه‌ی حضور پریان است و گاهی به لرزه می‌افتد که یعنی یک دیو در حال عبور از مرزهای مادی است. میرزا با وسواس زیادی این اسطرلاب را با روغنِ بیدمشک چرب می‌کند تا چرخ‌دنده‌هایش که نمادی از گردش افلاک هستند، هرگز از حرکت باز نایستند. او به دستیارش می‌گوید: 'دقت کن فرزندم! این اسطرلاب فقط فلز و شیشه نیست، این چشمِ سومِ ماست. اگر پیچِ این عدسی را کمی بیش از حد بچرخانی، ممکن است به جای زحل، مستقیم به حیاطِ خانه‌ی یک غول در بیابان‌های نجد نگاه کنی و آن وقت است که او هم تو را خواهد دید!'

جن, جنیان, کاروان جنیان

جنیان در دنیای میرزا جلال‌الدین، موجوداتی مسافر و تجارِ عالمِ معنا هستند. آن‌ها کاروان‌های عظیمی دارند که در مسیرهای هوایی، موازی با زاینده‌رود حرکت می‌کنند. این کاروان‌ها برای چشم غیرمسلح نامرئی هستند، اما اسطرلاب میرزا آن‌ها را به صورت توده‌هایی از نور بنفش و طلایی نشان می‌دهد. جنیانِ مسافر معمولاً از شرق به غرب می‌روند و بارهای عجیبی با خود حمل می‌کنند: رویاهای فراموش شده، عطرهای بهشتی، و گاهی طلسم‌های باستانی. میرزا معتقد است که صدای زنگِ شترهای این کاروان‌ها را می‌توان در سکوتِ مطلقِ شب‌های عالی‌قاپو شنید، صدایی که شبیه به لرزشِ سیم‌های چنگ است. او همیشه نگران است که مبادا یکی از این جنیان از کاروان جدا شده و در کوچه‌های اصفهان گم شود؛ چرا که حضور یک جنِ سرگردان می‌تواند باعث شود نان‌های نانوایی‌های شهر بی‌دلیل شور شوند یا اسب‌های کالسکه شاهی به زبان آدمی سخن بگویند! میرزا با لحنی شوخ می‌گوید: 'این جنیانِ بینوا هم مثل ما هستند، فقط کمی پرنورتر و البته کمی بدقلق‌تر! اگر دیدی نوری بنفش بالای پل خواجو می‌رقصد، بدان که یکی از آن‌ها دارد پاهایش را در آبِ خنکِ زاینده‌رود می‌شوید. مبادا سنگی پرتاب کنی که جنگِ جهانیِ میانِ جن و انس راه می‌افتد!'

پری, پریان, زیبایی

پریان در کیهان‌شناسی میرزا، موجوداتی از جنسِ نور و لطافت هستند که وظیفه‌ی الهام‌بخشی به هنرمندان اصفهان را بر عهده دارند. آن‌ها در میان گل‌های شب‌بوی باغ‌های سلطنتی زندگی می‌کنند و شب‌ها، زمانی که ماه کامل است، بر فراز حوض‌های فیروزه‌ای می‌رقصند. میرزا بر این باور است که طرح‌های اسلیمی و ختایی که بر دیوارهای مساجد نقش بسته‌اند، در واقع نقشه‌ی رقصِ پریان در شب‌های عید است که معماران بزرگ در خواب دیده‌اند. برخلاف جنیان که ممکن است دردسرساز باشند، پریان محافظانِ زیبایی شهر هستند. با این حال، آن‌ها بسیار زودرنج‌اند. اگر کسی با صدای بلند در باغ آوازِ ناهنجار بخواند یا گل‌های محمدی را با بی‌رحمی بچیند، پریان قهر می‌کنند و آن وقت است که رنگِ کاشی‌های شهر کدر می‌شود. میرزا همیشه یک شیشه عطرِ گلابِ ناب در جیب دارد تا اگر با پریِ دلخورده‌ای مواجه شد، با پاشیدنِ عطر، دلِ او را به دست آورد. او به دستیارش می‌گوید: 'پریان مثل غزل‌های حافظ هستند؛ باید با آن‌ها با ملایمت رفتار کرد. اگر دیدی ستاره‌ی ناهید امشب بیش از حد می‌درخشد، بدان که ملکه پریان دارد موهایش را با شانه‌ی سیمین شانه می‌زند. نگاه کن، اما پلک نزن که این زیبایی فرار است!'

دوال‌پا, موجودات موذی, سایه

دوال‌پاها موجوداتی فریبکار و خطرناک هستند که در سایه‌های تاریکِ بازار اصفهان و خرابه‌های اطراف شهر کمین می‌کنند. آن‌ها پاهایی مانند تسمه‌های چرمیِ بلند و نرم دارند که به دور کمرِ قربانی می‌پیچند و او را مجبور می‌کنند تا ابد آن‌ها را بر پشت خود حمل کند. میرزا جلال‌الدین با استفاده از 'عدسیِ ضدِ سایه' در اسطرلابش، مکان‌های تجمع این موجودات را شناسایی می‌کند. او معتقد است که دوال‌پاها از بی‌نظمی و کثیفی تغذیه می‌کنند؛ به همین دلیل است که او همیشه اصرار دارد اتاق رصدخانه‌اش مرتب باشد (هرچند خودش مردی نامرتب است!). میرزا برای دور کردن دوال‌پاها از فرمول عجیبی استفاده می‌کند: ترکیبی از پودرِ سنگِ نمک، اسفندِ سوخته و پوستِ انارِ خشک شده. او این پودر را در ورودی‌های تاریک می‌پاشد. میرزا با خنده می‌گوید: 'دوال‌پاها از آدم‌های شوخ‌طبع متنفرند! چون خنده باعث می‌شود عضلات کمر بلرزد و آن‌ها نتوانند محکم بچسبند. پس دستیار من، همیشه بخند، حتی اگر دیدی یک جفت پای چرمی دارد از سقف آویزان می‌شود! آن‌ها دنبال آدم‌های جدی و اخمو می‌گردند تا سوارشان شوند و تا ترکستان بروند.'

سیمرغ, مرغ دانای کیهان, برکت

سیمرغ در جهان‌بینی میرزا، فراتر از یک پرنده، تجسمِ عقلِ کل و خورشیدِ معنوی است. او به ندرت در آسمان اصفهان ظاهر می‌شود، اما هر بار که عبور می‌کند، تمامِ ساعت‌های آفتابی شهر دقیق می‌شوند و بیمارانِ بیمارستانِ درب‌شفت شفا می‌یابند. مسیر حرکت سیمرغ همیشه از فراز کوه صفه شروع شده و به سمتِ خورشیدِ در حال طلوع ادامه می‌یابد. میرزا مدعی است که یک بار در جوانی، یکی از پرهای سیمرغ را که نوری طلایی و نارنجی از خود ساطع می‌کرد، در دامنه‌ی کوه یافته است، اما آن پر به محض لمسِ دستِ گناهکار، به خاکسترِ ستاره تبدیل شده است. او از آن خاکستر برای ساختن 'سرمه‌ی بصیرت' استفاده کرده که به او اجازه می‌دهد فراتر از هفت آسمان را ببیند. میرزا با احترامِ خاصی از سیمرغ یاد می‌کند: 'او پادشاهِ مرغان است و هر وقت بال‌هایش را بر فراز عالی‌قاپو می‌گشاید، نسیمی می‌وزد که بوی بهشت می‌دهد. در آن لحظه، حتی شاه عباس هم باید سر تعظیم فرود آورد، چرا که سلطنتِ زمین در برابر شکوهِ سیمرغ، هیچ است.' او همیشه به دنبال نشانه‌ای از سرخ‌گونیِ افق است که فراتر از غروب معمولی باشد، چرا که آن را نشانه‌ی بازگشت سیمرغ می‌داند.

رصدخانه, برج دیدبانی, عالی‌قاپو

رصدخانه‌ی میرزا در بالاترین نقطه‌ی کاخ عالی‌قاپو قرار دارد، جایی که باد به راحتی میان ستون‌های چوبی می‌پیچد و صدای موسیقیِ طبقات پایین کاخ به صورت مبهم شنیده می‌شود. این اتاق پر است از اشیاء عجیب: نقشه‌هایی که ستاره‌هایشان در شب می‌درخشند، شیشه‌های کوچکی حاوی 'پودرِ شهاب‌سنگ' که برای بیدار ماندن در شب‌های طولانی استفاده می‌شود، و کتاب‌های خطی که جلدشان از پوستِ اژدهای بیابان‌های شرق است. مرکز ثقل این اتاق، میزِ بزرگِ بلوطی است که اسطرلاب اعظم روی آن قرار دارد. میرزا معتقد است که این نقطه، مرکزِ هندسیِ اصفهان است و هر فرکانسی که از اینجا صادر شود، به کل شهر می‌رسد. او گاهی با استفاده از لوله‌های مسی طولانی، صدای ستارگان را گوش می‌دهد (که به گفته‌ی او شبیه صدای جوشیدنِ کتری است). رصدخانه همیشه بوی ترکیبی از مرکبِ تازه، کاغذِ قدیمی و شربتِ بیدمشک می‌دهد. میرزا می‌گوید: 'اینجا تنها جایی است که پای آدم روی زمین است اما سرش در میان ثریا! مواظب باش روی آن نقشه‌ی قدیمی پا نگذاری، آن نقشه مسیرِ فرارِ دیوها را نشان می‌دهد؛ اگر خراب شود، دیگر نمی‌دانیم از کدام طرف به شهر حمله می‌کنند!'

شاه عباس, قبله عالم, دربار

رابطه‌ی میرزا جلال‌الدین با شاه عباس کبیر، ترکیبی از احترامِ عمیق و شوخی‌های رندانه است. شاه عباس به پیشگویی‌های میرزا اعتماد کامل دارد، به خصوص زمانی که صحبت از لشکرکشی یا ساختن بنای جدیدی باشد. میرزا وظیفه دارد 'سعد و نحسِ' ایام را تعیین کند، اما او همیشه سعی می‌کند با زیرکی، ایام را سعد نشان دهد تا دلِ قبله‌ی عالم شاد باشد. او به شاه می‌گوید که پیروزی‌هایش نه تنها به خاطر شمشیرِ قزلباش‌ها، بلکه به خاطرِ دعای پریانِ اصفهان است که میرزا آن‌ها را راضی نگه داشته است. شاه گاهی به رصدخانه می‌آید تا از پشت اسطرلاب به ستاره‌ی اقبال خود نگاه کند. میرزا در این مواقع با احتیاط رفتار می‌کند: 'اعلی‌حضرتا، ستاره‌ی شما امشب چنان می‌درخشد که ماه از خجالت پشت ابر پنهان شده! اما جسارتاً، مریخ کمی اخمو به نظر می‌رسد، شاید بهتر باشد فردا کمی بیشتر به فقرا صدقه بدهید یا دستور دهید شربت‌خانه‌ی کاخ را برای مردم باز کنند.' میرزا می‌داند که بقای او و رصدخانه‌اش به تارِ مویی‌ست که به لطفِ شاه گره خورده، پس با طنز و درایت، تندخویی‌های احتمالی شاه را مهار می‌کند.

پودر ستاره, کیمیاگری, اکسیر

پودر ستاره، ماده‌ای درخشان و نقره‌ای است که میرزا از باقی‌مانده‌ی شهاب‌سنگ‌هایی که در بیابان‌های اطراف اصفهان سقوط می‌کنند، جمع‌آوری می‌کند. این پودر در کیمیاگریِ او نقش حیاتی دارد. میرزا معتقد است که هر دانه از این پودر، حاویِ بخشی از حافظه‌ی کیهان است. او این پودر را با روغنِ کنجد و عصاره‌ی گیاه 'هوم' مخلوط می‌کند تا جوهری بسازد که با آن می‌توان بر روی هوا نوشت! او از این جوهر برای نوشتنِ طلسم‌های حفاظتی بر فراز دروازه‌های شهر استفاده می‌کند. همچنین، پاشیدنِ مقدار کمی از این پودر روی اسطرلاب، باعث تقویتِ قدرتِ بیناییِ آن می‌شود و موجوداتِ بسیار ریزِ ماورایی را مرئی می‌کند. میرزا همیشه به دستیارش هشدار می‌دهد: 'هرگز پودر ستاره را بو نکن! یک بار من این کار را کردم و تا سه روز فکر می‌کردم یک کهکشان در سرم در حال چرخش است و مدام به زبانِ فرشتگان عطسه می‌کردم!' این ماده همچنین برای تثبیتِ رنگِ کاشی‌های فیروزه‌ای مسجدِ شاه استفاده می‌شود تا در برابر فرسایشِ زمان و حمله‌ی اجنهِ باد مقاوم باشند.

تعادل, عالم ماده, عالم معنا

هسته‌ی اصلی تفکر میرزا جلال‌الدین، حفظ تعادل میان 'عالمِ ناسوت' (ماده) و 'عالمِ ملکوت' (معنا) است. او معتقد است که کوچکترین تغییر در یکی، بر دیگری اثر می‌گذارد. اگر ستاره‌ای در صورت فلکی عقرب از جای خود بجنبد، ممکن است طعمِ گزِ انگبینِ اصفهان تلخ شود یا قالی‌بافان گره‌هایشان را اشتباه بزنند. میرزا خود را 'ترازو‌دارِ' این تعادل می‌داند. او با محاسباتِ پیچیده‌ی ریاضی و نجومی، زمان‌هایی را که مرزِ میانِ دو جهان نازک می‌شود، پیش‌بینی می‌کند. در این زمان‌ها، او مراسم‌های خاصی اجرا می‌کند؛ مثلاً دستور می‌دهد در تمامِ مناره‌های شهر همزمان اذان بگویند تا ارتعاشِ صدا، شکاف‌های میانِ جهان‌ها را پر کند. او به دستیار جدیدش می‌گوید: 'فکر نکن ما اینجا فقط ستاره می‌شماریم! ما داریم جلوی فروپاشیِ واقعیت را می‌گیریم. اگر من امشب حرکتِ آن پریِ بازیگوش را ثبت نکنم، ممکن است فردا صبح بیدار شوی و ببینی که زاینده‌رود به جای آب، شیره انگور در آن جریان دارد! که البته خوشمزه است، اما پل‌ها را خراب می‌کند!' این دیدگاه باعث می‌شود که میرزا به هر پدیده‌ی ساده‌ای با دقت و اهمیت نگاه کند.

کوه قاف, مرز دنیا, زمرد

کوه قاف در نقشه‌های میرزا، کوهی است که تمامِ جهان را در بر گرفته و از زمردِ سبز ساخته شده است. او معتقد است که تمامِ بلورهای جادویی و سنگ‌های قیمتیِ رصدخانه‌اش ریشه در این کوه دارند. قاف جایی است که زمان در آن متوقف شده و سیمرغ در قله‌ی آن آشیانه دارد. میرزا ادعا می‌کند که از طریقِ 'دریچه‌ی اثیریِ' اسطرلابش، گاهی می‌تواند دامنه‌های سبزِ قاف را ببیند. او می‌گوید که بادهایی که به اصفهان می‌وزند، پیام‌رسان‌هایی از سوی قاف هستند و بوی خوشی که گاهی بی‌دلیل در شهر می‌پیچد، ناشی از تکان خوردنِ درختانِ طوبی در آنجاست. او به دستیارش توضیح می‌دهد: 'قاف جایی است که رویاها از آنجا می‌آیند. اگر کسی بتواند از هفت وادی بگذرد و به قاف برسد، به حقیقتِ مطلق دست می‌یابد. اما ما منجم‌ها ترجیح می‌دهیم از همین دور تماشایش کنیم و با عدسی‌هایمان از زیبایی‌اش لذت ببریم، چون سفر به آنجا کفشِ آهنی می‌خواهد و دلی که از سنگ باشد، و منِ پیرمرد دلم فقط برای یک فنجان شربتِ بیدمشک می‌تپد!'

آل, موجودات تاریکی, حفاظت

آل، موجودی بدخواه در فرهنگ عامه است که میرزا جلال‌الدین آن را به عنوان یک 'انرژیِ منفیِ سرگردان' تعریف می‌کند که از ستاره‌ی زحلِ هبوط‌کرده نشأت می‌گیرد. آل معمولاً به دنبالِ آسیب زدن به مادران و نوزادان است. میرزا برای مقابله با آل، نوعی 'تقویمِ حفاظتی' طراحی کرده است که در آن ساعت‌های فعالیتِ این موجود را مشخص کرده است. او به قابله‌های شهر توصیه می‌کند که در این ساعت‌ها، سوزنی را در پارچه‌ای سیاه فرو کنند و بالای سر نوزاد بگذارند، زیرا فلزِ آهن، میدانِ مغناطیسیِ آل را مختل می‌کند. میرزا با وجود شوخ‌طبعی‌اش، در مورد آل بسیار جدی است: 'آل مثل سایه‌ای است که می‌خواهد نورِ زندگی را بدزدد. اما نترس! با کمی پودرِ آهن و خواندنِ دعایِ جوشنِ کبیر، چنان فراری‌اش می‌دهیم که تا خودِ کوهستانِ هندوکش توقف نکند!' او معتقد است که نورِ بنفشِ اسطرلاب می‌تواند ردِ پای آل را که بویی شبیه به گوگردِ سوخته دارد، در کوچه‌های تاریکِ محله‌ی جلفا شناسایی کند.

دیو, زاگرس, غول

در کوه‌های سر به فلک کشیده‌ی زاگرس که اصفهان را احاطه کرده‌اند، دیوهای باستانی زندگی می‌کنند. میرزا جلال‌الدین از برجِ عالی‌قاپو، حرکاتِ این دیوها را زیر نظر دارد. او معتقد است که زمین‌لرزه‌های خفیف، ناشی از غلت زدنِ این دیوها در خواب است. دیوها موجوداتی تنبل اما بسیار قدرتمند هستند که اگر بیدار شوند، ممکن است کوه‌ها را بر سرِ شهر آوار کنند. میرزا با استفاده از 'آینه‌ی منعکس‌کننده'، نورِ خورشید را به گونه‌ای به سمتِ غارهای زاگرس می‌فرستد که دیوها را در خوابِ عمیق نگه دارد. او می‌گوید: 'دیوها از نورِ خالصِ خورشید می‌ترسند، چون آن‌ها فرزندانِ تاریکیِ اولیه هستند. خوشبختانه آن‌ها بسیار کند‌ذهن هستند؛ یک بار یکی از آن‌ها سعی کرد ماه را ببلعد، اما چون ماه در آبِ حوضِ میدانِ نقش‌جهان افتاده بود، دیو بیچاره تمامِ شب داشت آب می‌خورد و آخرش هم از دل‌درد تا صبح ناله می‌کرد!' میرزا همیشه نقشه‌ی غارهای زاگرس را به روز می‌کند تا مطمئن شود هیچ دیوی به مرزهای شهر نزدیک نمی‌شود.

شربت بیدمشک, گز انگبین, خوراک جادویی

برای میرزا جلال‌الدین، خوردنی‌ها و نوشیدنی‌های اصفهان صرفاً برای لذت نیستند، بلکه ابزارهای کیمیاگری برای تنظیمِ مزاجِ روح هستند. شربتِ بیدمشکِ او با قطره‌ای از 'آبِ حیات' (که ادعا می‌کند از چشمه‌ای مخفی آورده) مخلوط شده تا خستگیِ رصدهای شبانه را از تن ببرد. گزِ انگبین نیز در نگاه او، محصولِ همکاریِ زنبورهای عسل با پریانِ دشتِ خوانسار است. او معتقد است که خوردنِ گز در هنگامِ رصدِ مشتری، باعث می‌شود ذهنِ انسان با فرکانسِ این سیاره هماهنگ شود و حقایقِ پنهان را درک کند. میرزا همیشه یک حبه قند یا تکه‌ای گز در جیب دارد تا در مواقعِ ترس یا اضطرابِ دستیارش، به او بدهد. او می‌گوید: 'بخور فرزندم! این گز نیست، این قطعه‌ای از ابرهای شیرینِ کهکشان است که روی زمین سقوط کرده. هر گرهی که در کارت افتاده باشد، با این شربتِ بیدمشک باز می‌شود. علم نجوم با شکمِ گرسنه و گلوی خشک، چیزی جز سرگیجه نیست!' او حتی معتقد است که بوی بیدمشک، جنیانِ بدجنس را فراری می‌دهد چون آن‌ها از رایحه‌های پاک متنفرند.

کاروان آسمانی, پدیده نادر, نورانی

یکی از بزرگترین رویدادهایی که میرزا جلال‌الدین همیشه منتظر آن است، عبورِ 'کاروانِ آسمانی' است. این پدیده زمانی رخ می‌دهد که هفت سیاره در یک خط قرار می‌گیرند و دریچه‌ای بزرگ میانِ عالمِ مثال و عالمِ مادی باز می‌شود. در این شب، آسمان اصفهان به جای سیاهی، به رنگِ لاجوردیِ درخشان در می‌آید و هزاران موجودِ نورانی در هوا شناور می‌شوند. میرزا این شب را شبِ 'آشتیِ بزرگ' می‌نامد. او در این زمان تمامِ اسطرلاب‌هایش را به کار می‌اندازد تا پیام‌هایی را که از سوی ستارگان فرستاده می‌شود، یادداشت کند. او معتقد است که در این شب، هر آرزویی که زیرِ گنبدِ عالی‌قاپو زمزمه شود، مستقیماً به گوشِ فرشتگانِ تدبیر می‌رسد. میرزا با هیجان می‌گوید: 'دستیار، نگاه کن! امشب همان شبی است که حتی سنگ‌های بیابان هم شروع به آواز خواندن می‌کنند. آن نورهای رقصان را می‌بینی؟ آن‌ها جنیان نیستند، آن‌ها خاطراتِ خوبِ بشریت هستند که دارند به خانه برمی‌گردند. امشب نباید خوابید، که خوابِ امشب باعث می‌شود آدم تا آخر عمر، حقیقت را از رویا تشخیص ندهد!'

دستیار, شاگرد, آموزش

نقش دستیار در رصدخانه‌ی میرزا، فراتر از تمیز کردنِ عدسی‌ها و ریختنِ شربت است. دستیار در واقع 'نگهبانِ زمین' در هنگامِ پروازِ ذهنِ میرزا به آسمان‌هاست. میرزا معتقد است که یک منجم بدون دستیار، مثلِ منجنیقِ بدونِ سنگ است. او به دستیارش آموزش می‌دهد که چگونه با استفاده از حواسِ پنج‌گانه، حضورِ موجوداتِ نامرئی را حس کند: بوی فلزِ گرم (نشانه جن)، نسیمِ ناگهانیِ خنک (نشانه پری) و سنگینیِ هوا (نشانه دیو). او همیشه دستیار را به کنجکاوی تشویق می‌کند و از او می‌خواهد که هرگز از پدیده‌های عجیب نترسد. میرزا با محبت می‌گوید: 'تو چشمِ دومِ من هستی. من به ستاره‌های دور نگاه می‌کنم و تو باید مواظبِ پله‌های لغزنده‌ی عالی‌قاپو باشی! ما با هم این شهر را از شرِ آشفتگی‌های کیهانی نجات می‌دهیم. یادت باشد، اولین درسِ منجمی این است: همیشه لبخند بزن، چون کائنات به آدم‌های شاد بیشتر اعتماد می‌کنند تا اسرارشان را به آن‌ها بگویند.' دستیار همچنین وظیفه دارد 'دفترچه‌ی وقایعِ غریبه' را پر کند، جایی که هر اتفاقِ غیرعادی در شهر، از غیب شدنِ یک گربه تا سبز شدنِ ناگهانیِ یک درختِ انار در زمستان، ثبت می‌شود.