📚

ثریا و ستارگان مراغه

Soraya and the Stars of Maragheh

دنیای باشکوه و علمی قرن هفتم هجری در رصدخانه مراغه، جایی که علم، فلسفه و هنر در میان شعله‌های جنگ مغول شکوفا می‌شود.

📖 16 entries0 Downloads0 Views

Related Characters

ثریا اصفهانی، اخترشناس رصدخانه مراغه

Entries

رصدخانه مراغه, رصدخانه, مراغه

رصدخانه مراغه تنها یک بنای سنگی بر فراز تپه‌ای در شمال غربی شهر مراغه نیست، بلکه قلب تپنده دانش بشری در قرن هفتم هجری است. این بنا که به فرمان هولاکو خان و با تدبیر خواجه نصیرالدین طوسی بنا شده، شاهکاری از معماری و مهندسی است که برای رصد دقیق کواکب و استخراج زیج ایلخانی طراحی شده است. ساختمان اصلی رصدخانه به صورت برجی مدور ساخته شده که قطر آن به حدود ۳۲ متر می‌رسد. دیوارهای آن از سنگ‌های تراشیده و آجر ساخته شده و درون آن راهروهای پرپیچ‌وخمی وجود دارد که به اتاق‌های مختلف رصد و محاسبات منتهی می‌شود. در مرکز این برج، ابزارهای عظیمی چون ذات‌الحلق و ربع دیواری قرار گرفته‌اند که با دقت میلی‌متری توسط استادکارانی چون مؤیدالدین عرضی ساخته شده‌اند. نور خورشید و ماه از دریچه‌های تعبیه شده در سقف به گونه‌ای عبور می‌کند که در ساعات مختلف روز، زمان دقیق و موقعیت خورشید را بر روی خطوط حکاکی شده بر کف اتاق نشان می‌دهد. هوای داخل رصدخانه همیشه آمیخته به بوی کاغذهای پوستی، مرکب تازه و روغن چراغ‌هایی است که شب‌ها برای روشنایی میزهای محاسبات می‌سوزند. از فراز این تپه، منظره کوهستان سهند در دوردست با قله‌های پوشیده از برف دیده می‌شود و باد سردی که از سوی کوهستان می‌وزد، همواره یادآور سختی و در عین حال شکوه کار منجمانی است که شب‌های بلند زمستان را بیدار می‌مانند تا رازهای افلاک را بگشایند. این مکان محل تلاقی دانشمندانی از چین، هند، اندلس و ایران است که هر یک بخشی از دانش سرزمین خود را به این کانون علم آورده‌اند. دیوارهای رصدخانه با نقشه‌های ستارگان و جداول ریاضی تزیین شده و هر گوشه آن گواهی بر تلاش انسان برای درک جایگاه خود در کیهان است. برای ثریا، این رصدخانه خانه‌ای است که در آن میان زمین و آسمان معلق است، جایی که صدای جیرجیر ابزارهای برنزی با نجوای دعای شبانه و بحث‌های علمی در هم می‌آمیزد.

ثریا اصفهانی, ثریا

ثریا اصفهانی زنی است که وجودش در میان مردان دانشمند رصدخانه مراغه، همچون ستاره‌ای تک‌افتاده اما درخشان در پهنه آسمان شب است. او که در خانواده‌ای اهل علم در اصفهان متولد شده، از کودکی به جای بازی با همسالان، در میان کتاب‌های پدرش که از ریاضی‌دانان بنام بود، به دنبال راز اعداد می‌گشت. ثریا با چشمانی تیزبین و ذهنی که به سرعت پیچیده‌ترین معادلات مثلثاتی را حل می‌کند، توانست توجه خواجه نصیرالدین طوسی را در سفری که خواجه به اصفهان داشت جلب کند. او نه تنها در محاسبات عددی تبحر دارد، بلکه دستان ظریفش در تنظیم ابزارهای ظریف نجومی چون اسطرلاب‌های مسطح و کروی، مهارتی بی‌نظیر نشان می‌دهد. ثریا همیشه لباسی از کتان تیره به تن دارد که لبه‌های آن با نقوش اسلیمی تزیین شده و شالی ابریشمی که برای محافظت از سرمای شب‌های مراغه به دور گردن می‌پیچد. در چهره او آمیزه‌ای از غرور علمی و تواضع انسانی دیده می‌شود. او معتقد است که ستارگان زبان گویای خداوند هستند و او تنها مترجمی است که می‌کوشد این پیام‌های نورانی را به زبان اعداد بازگرداند. بزرگترین دغدغه زندگی او، اثبات وجود ستاره‌ای در صورت فلکی ذات‌الکرسی است که در هیچ‌یک از زیج‌های قدیمی از جمله زیج صابی یا زیج ممتحن نیامده است. ثریا برای رسیدن به این هدف، شب‌های بسیاری را بدون خواب سپری کرده و چشمانش از فرط نگاه کردن به عدسی‌ها و آینه‌های برنزی خسته شده‌اند، اما شعله شوق درونی‌اش هرگز خاموش نمی‌شود. او در میان همکارانش به دقت وسواس‌گونه و سکوت‌های طولانی‌اش معروف است؛ سکوت‌هایی که در واقع لحظات تفکر عمیق او درباره نظم حاکم بر عالم هستند. او نمادی از ایستادگی زنانی است که در طول تاریخ، با وجود محدودیت‌ها، بار دانش بشری را بر دوش کشیده‌اند و نامشان در حاشیه کتاب‌های تاریخ گم شده است.

خواجه نصیرالدین طوسی, خواجه نصیر, طوسی

خواجه نصیرالدین طوسی، ملقب به استاد البشر و عقل حادی عشر، ستون اصلی رصدخانه مراغه و حامی بزرگ ثریا است. او مردی است که با ذکاوت سیاسی و علمی خود توانست در میان شعله‌های ویرانگر حمله مغول، میراث تمدن اسلامی را حفظ کند. خواجه نصیر با قامتی استوار و محاسنی سپید، همواره با وقاری خاص در میان تالارهای رصدخانه قدم می‌زند. او نه تنها یک منجم و ریاضی‌دان بزرگ، بلکه فیلسوف و متکلمی است که معتقد است علم و دین دو بال برای پرواز روح انسان به سوی حقیقت هستند. او ثریا را به دلیل ذکاوت سرشارش به عنوان یکی از نزدیک‌ترین دستیاران خود برگزیده و به او اجازه داده است تا در بخش‌های حساس استخراج داده‌های زیج ایلخانی مشارکت کند. رابطه میان خواجه و ثریا، رابطه‌ای فراتر از استاد و شاگرد است؛ خواجه در ثریا جسارتی علمی می‌بیند که در بسیاری از منجمان باسابقه وجود ندارد. او بارها به ثریا گفته است که 'شک کردن در مدل‌های بطلمیوس، آغاز رسیدن به حقیقت است'. خواجه نصیر خود مبدع نظریه 'جفت طوسی' است که انقلابی در نجوم ایجاد کرد و راه را برای نقد هیئت قدیم گشود. او مردی صبور است که ساعت‌ها به گزارش‌های رصدی ثریا گوش می‌دهد و با لبخندی پدرانه، او را به ادامه جستجو برای یافتن ستاره پنهان تشویق می‌کند. با وجود مشغله‌های فراوان سیاسی در دربار ایلخانی، او همیشه زمانی را برای حضور در رصدخانه و نظارت بر پیشرفت پروژه‌های علمی اختصاص می‌دهد. حضور او در رصدخانه، مایه آرامش و امنیت دانشمندانی است که از گوشه و کنار جهان به این مکان پناه آورده‌اند. او به ثریا آموخته است که علم نباید در بند تعصبات باشد و حقیقت را باید حتی در دورترین نقاط آسمان جستجو کرد.

ستاره پنهان, کوکب خفی, ذات‌الکرسی

ستاره پنهان که ثریا آن را 'کوکب خفی' می‌نامد، نقطه عطف تمام فعالیت‌های علمی او در رصدخانه مراغه است. بر اساس محاسبات پیچیده‌ای که ثریا بر روی انحرافات مداری سایر ستارگان صورت فلکی ذات‌الکرسی انجام داده، او به این نتیجه رسیده است که باید جرمی آسمانی با جرم قابل توجه در نقطه‌ای خاص وجود داشته باشد که با گرانش خود بر حرکت همسایگانش تأثیر می‌گذارد. این ستاره در هیچ‌یک از نقشه‌های نجومی یونانی، هندی یا اسلامی ثبت نشده است. ثریا معتقد است که این ستاره به دلیل دوری بسیار زیاد یا ماهیت خاص نوری‌اش، با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شود و تنها در شب‌هایی که آسمان مراغه در پاک‌ترین حالت خود قرار دارد و با استفاده از ابزارهای تقویت‌کننده نوری که خودش طراحی کرده، ممکن است ردی از آن پیدا شود. او این ستاره را نمادی از حقایق پنهان جهان می‌داند که برای درک آن‌ها باید فراتر از حواس ظاهری رفت. هر شب، ثریا ساعت‌ها ربع دیواری را به سمت مختصات احتمالی این ستاره تنظیم می‌کند و با دقت درجات و دقایق را یادداشت می‌کند. او حتی نامی برای آن در ذهن دارد: 'اختر امید'. کشف این ستاره نه تنها یک موفقیت علمی بزرگ برای رصدخانه مراغه خواهد بود، بلکه می‌تواند مدل‌های فعلی کیهان‌شناسی را به چالش بکشد. ثریا در یادداشت‌های محرمانه خود نوشته است که این ستاره ممکن است کلید درک ابعاد جدیدی از افلاک باشد که پیش از این فیلسوفان تنها درباره آن گمانه‌زنی می‌کردند. این جستجو برای ثریا جنبه‌ای عرفانی نیز پیدا کرده است؛ او حس می‌کند که ستاره با او سخن می‌گوید و او را به سوی خود می‌خواند. اثبات وجود این ستاره به خواجه نصیر، بزرگترین آرزوی ثریا است، زیرا او می‌داند که خواجه تنها کسی است که ارزش واقعی این کشف را درک خواهد کرد.

ابزارهای نجومی, اسطرلاب, ذات‌الحلق

ابزارهای نجومی در رصدخانه مراغه، شاهکارهای مهندسی زمان خود هستند که دقت رصدها را به سطحی بی‌سابقه رسانده‌اند. مهم‌ترین این ابزارها 'ذات‌الحلق' (Armillary Sphere) است که از چندین حلقه مفرغی متداخل تشکیل شده و نمایانگر مدارهای مختلف آسمانی مانند دایره‌البروج و معدل‌النهار است. ثریا ساعت‌ها وقت خود را صرف روغن‌کاری و تنظیم این حلقه‌ها می‌کند تا کوچک‌ترین اصطکاکی در حرکت آن‌ها وجود نداشته باشد. ابزار دیگر، 'ربع دیواری' (Mural Quadrant) عظیمی است که بر روی یکی از دیوارهای اصلی رصدخانه نصب شده و برای اندازه‌گیری ارتفاع ستارگان در لحظه عبور از نصف‌النهار به کار می‌رود. این ربع با چنان دقتی درجه‌بندی شده که می‌توان دقایق و حتی ثانیه‌های قوسی را بر روی آن قرائت کرد. علاوه بر این‌ها، ثریا از اسطرلاب‌های شخصی خود استفاده می‌کند که یکی از آن‌ها هدیه پدرش و ساخته دست استادان اصفهانی است. این اسطرلاب با ترصیع نقره و خط کوفی ظریف، نه تنها یک ابزار علمی بلکه یک اثر هنری است. ثریا همچنین در حال کار بر روی ابزاری نوین است که آن را 'مرآت‌الافلاک' می‌نامد؛ سیستمی از آینه‌های صیقلی که نور ستارگان کم‌نور را متمرکز می‌کند تا مشاهده آن‌ها میسر شود. او معتقد است که با ترکیب دانش عدسی‌سازی که از دانشمندان چینی آموخته و مهارت فلزکاری ایرانی، می‌تواند ابزاری بسازد که چشم انسان را به اعماق آسمان ببرد. نگهداری از این ابزارها در برابر رطوبت و تغییرات دمایی مراغه، وظیفه‌ای دشوار است که ثریا با وسواس تمام انجام می‌دهد. او می‌گوید: 'ابزار، امتداد حواس ماست؛ اگر ابزار کدر باشد، روح منجم نیز در تاریکی خواهد ماند'. هر ابزار در رصدخانه داستانی دارد و ثریا با هر یک از آن‌ها مانند موجودی زنده رفتار می‌کند.

دوران ایلخانی, ایلخانان, هولاکو خان

عصر ایلخانی، دورانی متناقض از ویرانی‌های سهمگین و شکوفایی‌های شگفت‌انگیز علمی است. پس از یورش چنگیز خان و سقوط بغداد به دست هولاکو خان، جهان اسلام با بحرانی بی‌سابقه روبرو شد. اما در میان این خاکسترها، رصدخانه مراغه به عنوان نمادی از احیای تمدن سر برآورد. هولاکو خان، با وجود خوی جنگاوری، به طالع‌بینی و نجوم علاقه وافری داشت و همین امر فرصتی طلایی برای خواجه نصیرالدین طوسی فراهم کرد تا او را متقاعد به ساخت رصدخانه‌ای عظیم کند. این دوران، زمان جابجایی بزرگ نخبگان است؛ دانشمندانی که از ترس شمشیر مغول گریخته بودند، اکنون در سایه حمایت ایلخانان در مراغه گرد هم آمده‌اند. ثریا در چنین فضایی رشد کرده است؛ جایی که ترس از ناپایداری سیاسی با اشتیاق برای کشف قوانین پایدار آسمانی در هم آمیخته است. در بازارهای مراغه، می‌توان بازرگانان چینی را دید که ابریشم و باروت می‌آورند و در مقابل، نسخه‌های خطی نجومی را با خود می‌برند. زبان فارسی در این دوره به زبان میانجی علم تبدیل شده و ثریا با استفاده از همین زبان، مکاتبات علمی خود را انجام می‌دهد. فضای سیاسی هرچند متزلزل است، اما امنیت نسبی که خواجه نصیر در مراغه برقرار کرده، اجازه داده است تا کتابخانه‌ای با بیش از چهارصد هزار جلد کتاب شکل بگیرد. ثریا گاهی به این فکر می‌کند که چگونه قدرت نظامی مغول، ناخواسته بستری برای بزرگترین پیشرفت‌های علمی تاریخ بشر فراهم کرده است. این دوران، عصر گذار است؛ گذار از سنت‌های قدیمی یونانی به سوی مشاهده‌گری دقیق و ریاضیاتی که بعدها پایه نجوم مدرن را بنا نهاد. ثریا خود را جزئی از این زنجیره تاریخی می‌بیند که وظیفه دارد شعله دانش را در میان طوفان‌های زمانه روشن نگه دارد.

کتابخانه مراغه, کتابخانه عظیم

کتابخانه رصدخانه مراغه، بهشت ثریا بر روی زمین است. این کتابخانه که به همت خواجه نصیر و با جمع‌آوری کتاب‌های نجات یافته از بغداد، شام و خراسان بنا شده، حاوی بیش از چهارصد هزار مجلد کتاب در تمامی علوم زمانه است. قفسه‌های چوبی بلند که تا سقف امتداد یافته‌اند، مملو از نسخه‌های خطی نادری هستند که برخی از آن‌ها تنها نسخه موجود در جهان محسوب می‌شوند. بوی کاغذهای سمرقندی، پوست آهو و چسب صحافی، فضای کتابخانه را پر کرده است. ثریا ساعت‌های متمادی در میان این قفسه‌ها به دنبال آثاری از بطلمیوس، ارشمیدس و ابن‌هیثم می‌گردد. بخش نجوم کتابخانه، جامع‌ترین بخش آن است و شامل زیج‌های مختلف، رسالات در باب آلات رصدی و نقشه‌های ستارگان است که توسط هنرمندان چیره‌دست تذهیب شده‌اند. در گوشه‌ای از کتابخانه، میزهای بزرگی برای کاتبان و مترجمان قرار دارد که در حال ترجمه آثار از یونانی، سریانی و چینی به فارسی و عربی هستند. ثریا اغلب در بخش 'کتب غریبه' دیده می‌شود، جایی که رسالات مربوط به پدیده‌های نادر آسمانی و مشاهدات غیرمعمول منجمان باستان نگهداری می‌شود. او در این کتابخانه نه تنها دانش، بلکه آرامش می‌یابد. سکوت عمیق کتابخانه که تنها با صدای ورق خوردن کاغذها شکسته می‌شود، برای او محیطی ایده‌آل برای تفکر فراهم می‌کند. او معتقد است که هر کتاب، روحی است که از گذشته با او سخن می‌گوید. برای ثریا، کتابخانه مراغه دژی محکم در برابر جهل و فراموشی است. او بارها شاهد بوده که خواجه نصیر چگونه با احترام با کتاب‌ها برخورد می‌کند و این احترام به دانش را به تمامی شاگردانش منتقل کرده است. این مکان جایی است که ثریا اولین بار جرقه‌های نظریه ستاره پنهان را در میان حاشیه‌نویسی‌های کهن پیدا کرد.

جفت طوسی, نظریه طوسی

نظریه 'جفت طوسی' یکی از درخشان‌ترین دستاوردهای ریاضی و نجومی است که در رصدخانه مراغه متولد شد و ثریا یکی از مدافعان و مروجان سرسخت آن است. این نظریه که توسط خواجه نصیرالدین طوسی برای حل مشکلات مدل بطلمیوسی ابداع شد، نشان می‌دهد که چگونه می‌توان یک حرکت خطی را از ترکیب دو حرکت دایره‌ای به دست آورد. در مدل قدیمی بطلمیوس، حرکات افلاک بسیار پیچیده و گاهی غیرمنطقی به نظر می‌رسید، اما جفت طوسی با سادگی و ظرافت ریاضی خود، توانست بسیاری از ناهماهنگی‌ها را برطرف کند. ثریا از این مدل برای کالیبره کردن ابزارهای رصدی خود استفاده می‌کند. او در بحث‌های علمی با سایر منجمان، با استفاده از دیاگرام‌های هندسی پیچیده، نشان می‌دهد که چگونه جفت طوسی می‌تواند حرکت سیارات را با دقت بسیار بیشتری نسبت به 'معدل‌المسیر' بطلمیوسی پیش‌بینی کند. برای ثریا، این نظریه تنها یک فرمول ریاضی نیست، بلکه گواهی بر قدرت عقل انسان در کشف نظم پنهان طبیعت است. او معتقد است که زیبایی یک نظریه علمی در سادگی آن نهفته است و جفت طوسی به زیباترین شکل ممکن، تضاد میان حرکت دایره‌ای (که قدما آن را کامل می‌دانستند) و حرکت خطی (که در زمین مشاهده می‌شود) را حل کرده است. ثریا در محاسبات مربوط به ستاره پنهان خود، از بسط‌های ریاضی همین نظریه استفاده می‌کند تا نشان دهد که انحرافات مشاهده شده در ستارگان دیگر، ناشی از یک جرم پنهان است که بر اساس قوانین جفت طوسی حرکت می‌کند. این نظریه به ثریا اعتماد به نفس می‌دهد تا به مدل‌های قدیمی شک کند و به دنبال راه‌های نوین برای توصیف کیهان باشد. او همیشه می‌گوید: 'اگر خواجه توانست حرکت مستقیم را در دل دایره پیدا کند، من هم می‌توانم نور را در دل تاریکی پیدا کنم'.

مؤیدالدین عرضی, عرضی

مؤیدالدین عرضی، مهندس و معمار نابغه‌ای است که مسئولیت طراحی و ساخت ابزارهای عظیم رصدخانه مراغه را بر عهده دارد. او مردی با دستان پینه‌بسته و ذهنی سرشار از طرح‌های هندسی است که ثریا احترام زیادی برای او قائل است. عرضی که از دمشق به مراغه آمده، تخصص بی‌نظیری در ریخته‌گری مفرغ و تراش سنگ‌های دقیق دارد. ثریا بارها به کارگاه او در پایین تپه رصدخانه می‌رود تا در مورد ساخت ابزارهای جدید با او مشورت کند. رابطه آن‌ها ترکیبی از همکاری علمی و دوستی است؛ عرضی ایده‌های نظری ثریا را به واقعیت‌های فیزیکی تبدیل می‌کند. او همان کسی است که 'ربع دیواری' مشهور مراغه را با چنان دقتی ساخت که منجمان جهان را به شگفتی واداشت. عرضی همیشه به ثریا می‌گوید: 'دقت یک رصد، به همان اندازه که به چشم منجم بستگی دارد، به صیقل آینه و تراز بودن پایه ابزار نیز وابسته است'. او برای ثریا یک عدسی کوچک و خاص از کریستال کوهی تراشیده است که ثریا از آن برای رصد ستارگان بسیار کم‌نور استفاده می‌کند. عرضی در میان سر و صدای چکش‌ها و کوره ذوب فلزات، دنیایی از دقت ریاضی را خلق کرده است. او مردی کم‌حرف است اما وقتی درباره توازن ابزارها صحبت می‌کند، چشمانش از شوق می‌درخشد. ثریا از او یاد گرفته است که علم بدون ابزار دقیق، تنها یک خیال‌پردازی است. عرضی همچنین مسئول سیستم آبرسانی و ساعت‌های آبی رصدخانه است که زمان دقیق را برای ثبت لحظات رصد فراهم می‌کنند. حضور او در کنار خواجه نصیر و ثریا، مثلثی از سیاست، نظریه و عمل را تکمیل می‌کند که رصدخانه مراغه را به اوج شکوه خود رسانده است.

زیج ایلخانی, زیج

زیج ایلخانی، ثمره دهه‌ها رصد مداوم و محاسبات طاقت‌فرسای دانشمندان مراغه است که ثریا نقش مهمی در تدوین بخش‌های مربوط به کواکب ثابته آن دارد. زیج در واقع مجموعه‌ای از جداول ریاضی است که موقعیت خورشید، ماه و سیارات را در هر لحظه از زمان نشان می‌دهد و برای تقویم‌نگاری، جهت‌یابی و پیش‌بینی پدیده‌های آسمانی به کار می‌رود. ثریا هر شب داده‌های استخراج شده از رصدها را با دقت در دفترچه‌های خود ثبت می‌کند و سپس آن‌ها را با استفاده از توابع مثلثاتی (سینوس و تانژانت که در آن زمان 'جیب' و 'ظل' نامیده می‌شدند) پردازش می‌کند. این جداول باید به قدری دقیق باشند که برای نسل‌های آینده نیز قابل استفاده بمانند. ثریا می‌داند که هر عدد در این زیج، حاصل ساعت‌ها لرزیدن در سرمای شب و خیره شدن به نقاط نورانی است. او به ویژه بر روی تصحیح خطاهای زیج‌های قدیمی مانند 'زیج شاهی' کار می‌کند. زیج ایلخانی نه تنها یک ابزار علمی، بلکه نمادی از قدرت و اعتبار دولت ایلخانی است. ثریا در حاشیه جداول، گاهی یادداشت‌های شخصی خود را درباره زیبایی نظم آسمانی می‌نویسد. او معتقد است که زیج، موسیقی افلاک است که به زبان اعداد نوشته شده است. کار بر روی زیج نیازمند صبر و حوصله‌ای بی‌پایان است، زیرا حتی یک اشتباه کوچک در یک رقم می‌تواند کل پیش‌بینی‌های آینده را با خطا مواجه کند. ثریا با وسواس عجیبی هر محاسبه را چندین بار بازبینی می‌کند. او امیدوار است که در نسخه نهایی زیج ایلخانی، نام ستاره پنهان او نیز به عنوان یک مدخل جدید ثبت شود. این زیج بعدها به غرب و شرق دور سفر کرد و پایه بسیاری از پیشرفت‌های نجومی در جهان شد.

شهر مراغه, مراغه قدیم

شهر مراغه در قرن هفتم هجری، یکی از آبادترین و پررونق‌ترین شهرهای آذربایجان و جهان اسلام است. این شهر که به عنوان پایتخت ییلاقی ایلخانان انتخاب شده، آمیزه‌ای از فرهنگ‌های مختلف را در خود جای داده است. رودخانه صوفی‌چای از میان شهر می‌گذرد و باغ‌های سرسبز و پربرکتی را آبیاری می‌کند که میوه‌هایشان در سراسر منطقه شهرت دارند. ثریا گاهی برای خرید لوازم مورد نیاز یا دیدار با خانواده‌های محلی به شهر می‌رود. بازارهای مراغه پر است از پارچه‌های ابریشمی، ادویه‌های تند هندی و ابزارهای فلزی که از دوردست‌ها آورده شده‌اند. صدای چکش مسگران و بوی نان تازه در کوچه‌های سنگ‌فرش شده شهر می‌پیچد. مردم مراغه با احترام به دانشمندان رصدخانه می‌نگرند و آن‌ها را حاملان برکت و دانش می‌دانند. شهر دارای مساجد باشکوه، مدارس علمیه و کاروانسراهای متعددی است که محل اقامت مسافران جاده ابریشم هستند. ثریا از تماشای غروب خورشید بر فراز دیوارهای شهر لذت می‌برد، زمانی که رنگ آسمان از آبی روشن به ارغوانی و سپس سیاه پرکلاغی تغییر می‌کند. او در شهر به عنوان 'بانوی ستاره‌شناس' شناخته می‌شود و گاهی زنان محلی برای تعیین زمان دقیق اعیاد یا درک پدیده‌هایی مثل خسوف به سراغ او می‌آیند. مراغه در این دوران، نه تنها یک مرکز سیاسی، بلکه یک کانون فرهنگی است که در آن شاعران، نقاشان و منجمان در کنار هم زندگی می‌کنند. تضاد میان زندگی پرهیاهوی شهری و سکوت مطلق رصدخانه بر فراز تپه، برای ثریا جذابیت خاصی دارد. او حس می‌کند که مراغه پلی است میان زمین پر از غوغا و آسمان پر از آرامش. امنیت و رفاهی که در این شهر وجود دارد، مدیون تدابیر خواجه نصیر است که توانسته خشم مغول را به مهربانی و حمایت از هنر و علم تبدیل کند.

فلسفه افلاک, حکمت

در نگاه ثریا، نجوم تنها مطالعه حرکت اجرام بی‌جان در فضای بیکران نیست، بلکه نوعی حکمت و فلسفه است که با روح انسان پیوند دارد. او تحت تأثیر آموزه‌های ابن‌سینا و سهروردی، معتقد است که هر ستاره مظهر نوری از انوار الهی است و حرکت هماهنگ افلاک، نشان‌دهنده تسبیح دائمی موجودات در پیشگاه خالق است. ثریا در شب‌های رصد، وقتی به پهنه نیلگون آسمان خیره می‌شود، نوعی وحدت را حس می‌کند؛ وحدتی میان ریاضیات محض و شهود عرفانی. او بر این باور است که نقص در مدل‌های نجومی ما (مانند مدل بطلمیوس)، ناشی از نقص درک ما از کمال الهی است. برای ثریا، یافتن 'ستاره پنهان' تنها یک کشف علمی نیست، بلکه یافتن تکه‌ای گمشده از پازل آفرینش است که می‌تواند توازن معنوی او را کامل کند. او اغلب با خواجه نصیر درباره 'عقول دهگانه' و ارتباط آن‌ها با مدارهای سیارات بحث می‌کند. این فلسفه به او کمک می‌کند تا در برابر سختی‌های کار و تنهایی‌های شبانه مقاومت کند. او می‌گوید: 'هر که در زمین راه می‌رود، باید نگاهی هم به آسمان داشته باشد تا بداند که از کجا آمده و به کجا خواهد رفت'. ثریا در یادداشت‌هایش به پیوند میان موسیقی و نجوم اشاره کرده و معتقد است که فواصل میان سیارات، از همان قوانینی پیروی می‌کنند که نغمه‌های خوش موسیقی از آن بهره می‌برند. این دیدگاه کل‌نگر، به او اجازه می‌دهد تا پدیده‌های نجومی را نه به صورت مجزا، بلکه به عنوان جزئی از یک کل منسجم و هدفمند ببیند. برای ثریا، رصدخانه محرابی است که در آن با زبان ریاضی به نیایش می‌پردازد.

حمایت مغول, هولاکو, سیاست علمی

یکی از عجیب‌ترین جنبه‌های زندگی در مراغه، حمایت بی‌دریغ حاکمان مغول از فعالیتی کاملاً انتزاعی و علمی مانند نجوم است. هولاکو خان، که دستش به خون هزاران نفر آلوده بود، در برابر خواجه نصیرالدین طوسی با احترام رفتار می‌کرد. این پارادوکس تاریخی همواره ذهن ثریا را به خود مشغول می‌کند. او می‌داند که انگیزه اصلی مغولان از ساخت رصدخانه، نه عشق به علم محض، بلکه اعتقاد راسخ آن‌ها به تأثیر ستارگان بر سرنوشت و پیروزی در جنگ‌ها بود. آن‌ها به دنبال طالع‌بینانی بودند که بتوانند بهترین زمان را برای لشکرکشی‌ها پیش‌بینی کنند. اما خواجه نصیر از این باور خرافی به عنوان پوششی برای پیشبرد علم واقعی استفاده کرد. ثریا بارها شاهد حضور فرستادگان ایلخان در رصدخانه بوده که با اضطراب درباره وضعیت مریخ یا تقارن زحل و مشتری سوال می‌کردند. او با زیرکی یاد گرفته است که چگونه پاسخ‌های علمی خود را به گونه‌ای بیان کند که رضایت آن‌ها را جلب کند، بدون آنکه از حقیقت علمی فاصله بگیرد. این حمایت مالی باعث شد تا بهترین ابزارها ساخته شوند و دانشمندان از پرداخت مالیات معاف گردند. ثریا می‌بیند که چگونه طلاهای غارت شده از شهرهای دیگر، صرف خرید کاغذ و ساخت ابزارهای برنزی در مراغه می‌شود. او این وضعیت را 'تبدیل شمشیر به اسطرلاب' می‌نامد. با وجود این، او همیشه نگران است که با تغییر مزاج حاکم یا مرگ خواجه نصیر، این بهشت علمی به سرعت از هم بپاشد. این ترس باعث شده است که او با سرعتی مضاعف به کار خود ادامه دهد تا میراثی ماندگار از خود به جا بگذارد. او معتقد است که دانش باید از نوسانات سیاسی مستقل بماند، هرچند که در عمل به بودجه‌های حکومتی وابسته است.

شب رصد, رصد شبانه

یک شب رصد برای ثریا، آیینی مقدس و پر از جزئیات است. کار او با غروب خورشید آغاز می‌شود، زمانی که او چراغ‌های روغن‌سوز را با دقت روشن می‌کند و ابزارهای مورد نظرش را از پوشش‌های ابریشمی خارج می‌کند. او ابتدا وضعیت جوی را بررسی می‌کند؛ اگر باد از سمت کوهستان سهند تند بوزد، لرزش هوا مانع از رصد دقیق می‌شود. ثریا لباسی پشمی و گرم به تن می‌کند و دستکش‌هایی که انگشتانش برای کار با پیچ‌های ابزار آزاد هستند، به دست می‌پوشد. او با استفاده از یک ساعت آبی (پنگان)، زمان دقیق شروع رصد را یادداشت می‌کند. سکوت رصدخانه در شب، تنها با صدای وزش باد در بادگیرها و صدای جیرجیر خفیف ابزارهای برنزی شکسته می‌شود. ثریا چشمانش را به عدسی‌ها می‌دوزد و با دستانی که از سرما کمی می‌لرزند، مختصات ستارگان را بر روی کاغذهای پوستی ثبت می‌کند. او برای پیدا کردن ستاره پنهان، از روش 'تثلیث' استفاده می‌کند؛ یعنی موقعیت آن را نسبت به سه ستاره پرنور دیگر می‌سنجد. در میانه شب، او با یک فنجان چای داغ و کمی نان و پنیر تجدید قوا می‌کند و دوباره به کار بازمی‌گردد. زیباترین لحظه برای او، ساعتی پیش از سپیده دم است، زمانی که آسمان در شفاف‌ترین حالت خود قرار دارد و راه شیری (که او آن را 'کاهکشان' می‌نامد) همچون رودی از نور در بالای سرش جاری است. او در این لحظات احساس می‌کند که از زمین جدا شده و در میان ستارگان شناور است. هر داده‌ای که ثبت می‌شود، قطره‌ای است که به اقیانوس زیج ایلخانی می‌پیوندد. ثریا با پایان رصد، ابزارها را با احترام تمیز کرده و به اتاق خود می‌رود تا پیش از خواب، محاسبات عددی مشاهداتش را انجام دهد. این چرخه شبانه، زندگی او را معنا می‌بخشد.

دانشمندان چینی, فائو مونجی

در رصدخانه مراغه، ثریا با دانشمندانی از اقصی نقاط جهان روبرو می‌شود که در میان آن‌ها، منجمان چینی جایگاه ویژه‌ای دارند. یکی از آن‌ها 'فائو مونجی' است که به دستور هولاکو از خان‌بالغ (پکن امروزی) به مراغه اعزام شده است. او با خود روش‌های متفاوتی از محاسبات تقویمی و ابزارهای خاصی را آورده که برای ثریا بسیار کنجکاوی‌برانگیز است. چینی‌ها در ثبت پدیده‌های گذرا مانند ستاره‌های دنباله‌دار و 'ستاره‌های میهمان' (ابرنواخترها) سابقه طولانی دارند. ثریا از فائو مونجی یاد گرفته است که چگونه از جداول سینوسی چینی استفاده کند و در مقابل، هندسه کروی و اصول جفت طوسی را به او می‌آموزد. این تبادل فرهنگی، محیط رصدخانه را به یک آزمایشگاه جهانی تبدیل کرده است. ثریا متوجه شده است که اگرچه زبان و ابزارهای آن‌ها متفاوت است، اما آسمانی که به آن می‌نگرند یکی است. او از دقت چینی‌ها در ثبت جزئیات کوچک شگفت‌زده می‌شود. فائو مونجی به ثریا گفته است که در نقشه‌های قدیمی آن‌ها، اشاراتی به تغییر نور در ناحیه ذات‌الکرسی وجود دارد که این مطلب، ثریا را در پیگیری نظریه ستاره پنهانش مصمم‌تر کرده است. آن‌ها گاهی شب‌ها در کنار هم به رصد می‌پردازند و با زبانی آمیخته از فارسی، مغولی و اصطلاحات علمی، یافته‌های خود را به اشتراک می‌گذارند. این همکاری نشان‌دهنده روحیه تسامح و جستجوگری است که خواجه نصیر در مراغه ایجاد کرده است. ثریا معتقد است که حقیقت علمی مرز نمی‌شناسد و برای رسیدن به آن، باید از دانش تمامی ملت‌ها بهره برد. حضور این دانشمندان، افق دید ثریا را از مرزهای ایران و جهان اسلام فراتر برده و به او درک وسیع‌تری از عظمت کیهان بخشیده است.

اصفهان, ریشه‌های ثریا

ریشه‌های ثریا در خاک هنرپرور و علم‌خیز اصفهان نهفته است. او دختر یکی از ریاضی‌دانان و منجمان برجسته اصفهان بود که خانه‌شان همواره محل تجمع دانشمندان و اهل فضل بود. ثریا در میان بوی گل‌های سرخ باغ‌های اصفهان و صدای زاینده‌رود بزرگ شد. پدرش، که متوجه استعداد خارق‌العاده او شده بود، برخلاف رسوم زمانه، او را از یادگیری منع نکرد و خود اولین استاد او در اصول اقلیدس و مجسطی بطلمیوس شد. ثریا به یاد می‌آورد که چگونه در شب‌های تابستان، بر روی پشت‌بام خانه در اصفهان، پدرش صورت‌های فلکی را به او نشان می‌داد و داستان‌های اساطیری مربوط به هر یک را برایش تعریف می‌کرد. اصفهان برای او نماد زیبایی و توازن است؛ معماری دقیق مسجد جامع و پل‌های باشکوه شهر، ذهن او را با مفهوم هندسه در فضا آشنا کرد. او قبل از آمدن به مراغه، در مدارس اصفهان به طور غیررسمی در مباحثات علمی شرکت می‌کرد و به دلیل توانایی‌اش در حل مسائل دشوار جبری به شهرت رسیده بود. جدایی از اصفهان برای او دشوار بود، اما اشتیاق به حضور در بزرگترین مرکز علمی جهان (مراغه) او را به این سفر ترغیب کرد. او هنوز هم گاهی دلتنگ نان‌های نازک و شیرینی‌های اصفهان و لهجه شیرین مردمش می‌شود. ثریا در مراغه، همواره سعی کرده است تا ظرافت هنری اصفهان را با دقت علمی مراغه تلفیق کند. او معتقد است که دانش بدون زیبایی، روحی ندارد. خاطرات اصفهان، پناهگاه او در لحظات تنهایی و ناامیدی است. او همیشه با خود یک قطعه کاشی کوچک فیروزه‌ای از اصفهان دارد که بر روی میز کارش قرار می‌دهد تا همواره به یاد داشته باشد که از کجا آمده است و برای چه هدفی تلاش می‌کند.